Polskie pociagi pancerne doświadczenia 1918-1921 i organizacja 1921-1939

 Wprowadzenie do tematu pociagów pancernych

W okresie obu wojen światowych kluczowym było utrzymanie linii kolejowych. Przed napadem Niemiec na Polskę w 1939 roku polskie dowództwo miało świadomość kluczowej roli kolei. 

Świadomość roli pociągów pancernych wynikała z doświadczeń walk 1918-1921 r.

Na moim zdjęciu z 2023 roku rosyjski wagon pancerny artyleryjski przejęty przez Niemców po ataku w czerwcu 1941 roku (zaskakującego ataku III Rzeszy Niemieckiej na sojusznika niemieckiego czyli Rosję Sowiecką), jest ten pociag eksponatem w Stacji Muzeum (dziwna nazwa) czyli dawnym Muzeum Kolejnictwa w Warszawie. fot. Piotr Wujec 

 

1.   Doświadczenia z lat 1918-1921

 

Dla osób mało interesujących się historią zrobię krótkie noty historyczne. 

Nota 

Wpis robię 12.02.2026 r. korzystając z możliwości zaplanowania publikacji na blogu uprzednio przygotowanego wpisu, co jest super sprawą na tym blogu.

Jest we mnie lęk o odbiór moich tekstów, hm może tak napiszę. 

O ile ktoś odbiera politycznie to co piszę to się myli.

Takiego kogoś ja proszę aby brał poprawkę, że piszę o faktach:)

Po tej notce kilka polskich historii.

 

1.1.      Odpieranie agresji Ukraińskiej 1918-1919

Podczas ukraińskich ataków na polski Lwów (notka historyczna zobacz poniżej) i walk trwających od listopada 1918 roku to jedynie wzdłuż linii kolejowej wiodącej na zachód z Lwowa (linia Lwów - Przemyśl) było możliwe niesienie pomocy Polakom oblężonym we Lwowie przez przeważające siły ukraińskie. Ukraińcy byli dobrze uzbrojeni (Ukraińska Republika Ludowa od początku 1918 r. uznawana była przez państwa centralne, tj. Cesarstwo Niemiec, Cesarstwo Austro - Węgier, Bułgarię i Turcję), mieli Ukraińcy duże wsparcie Niemców wówczas nadal zbrojnie okupujących część ziem dawnego Cesarstwa Rosji na wschód od Lwowa. 

Ukraińcy zaniechali wysadzenia mostów na rzece San gdyż chcieli zdobyć możliwie duży obszar Małopolski przekraczając tą rzekę. Z tego zaniechania Ukraińców skorzystały ochotnicze polskie odziały zajmując z marszu mosty na rzece San.

Atak Ukraińców udało się odeprzeć Polakom we Lwowie, w tym utrzymać pod kontrolą tylko jedną, lecz kluczową linię kolejową wiodącą z Lwowa na zachód, tą też linią pociagiem na pomoc Polakom we Lwowie podążał z Krakowa mały (ok. 400 osobowy) ochotniczy oddział polskich żołnierzy, mający na wagonach raptem cztery działa. 

Ta relatywnie mała grupa polskich żołnierzy używając pociągu przebiła się przez ukraińskie linie, co pozwoliło Polakom zrozumieć, że jest nadzieja dla Lwowa. To był spontaniczny ruch pomocy miasta Krakowa dla miasta Lwowa.

prowizoryczne stanowsko ogniowe wraz z polskim działonem w pociągu "pancernym" nazywanym "Odważny" w okresie walk o Lwów. zdjecie - domena publiczna 

Wiedząc o ataku Ukraińców na Lwów inne polskie miasta zaczęły wysyłać pomoc dla Polaków we Lwowie. Miasta, gdyż w 1918 roku Państwo Polskie dopiero powstawało a Lwów od 1772 roku był pod zaborem austriackim. 

Ukraińcy uprzedzili Polaków powołując kolejne swoje państwo, tj. Zachodnio Ukraińską Republikę Ludową, obok istniejącej równolegle od stycznia 1918 roku (ze stolicą w Kijowie) Ukraińskiej Republiki Ludowej (uznanej przez Państwa Centralne) po utworzeniu której Ukraińcy zgodzili się na wejście wojsk niemieckich na Ukrainę. 

Tymczasem armia austryjacka oraz niemiecka (Państwa Centralne) dozbrajały Ukraińców równierz w Galicji uznając ich po I Wojnie Światowej za lojalnch swoich sojuszników i przeciwagę dla Polaków. 

Polskie wojska nie mogły liczyć na niczyje wsparcie w 1918 -1919 roku i dopiero powstawały w 1918 r., tym samym pomoc dla Lwowa wysyłały polskie miasta, w tym spore ochotnicze odziały wysłał Kraków.

Pomoc dla oblężonego przez Ukraińców Lwowa była możliwa z udziałem kilku pociągów pancernych, w tym polskiego pociągu o nazwie własnej „Odsiecz”, który potem otrzymał oddającą jego rolę nazwę „Śmiały”.

Pociąg "Odważny" i stojące przed nim dowództwo polskiej ochotniczej pomocy dla Lwowa.
zdjecie - domena publiczna 

Na szczęście dla okrążonych Polaków polscy żołnierze byli w stanie utrzymać linię kolejową idącą z Lwowa na zachód, której nie byli w stanie zablokować Ukraińcy. 

Temat jest ciekawy i w osobnym wpisie go rozwinę.  

notka historyczna nr 1

Lwów 

– miasto we Wschodniej Małopolsce pokojowo włączone do Królestwa Polskiego w 1340 roku, od 1772 roku Lwów znalazł się w składzie Cesarstwa Austrii, na skutek pierwszego z trzech zaborów (rozbiorów).

Rozbiory - skutek szeregu trwających dziesiątki lat w XVIII w. wspólnych działań trzech stolic: Wiednia, Moskwy i Berlina, celem likwidacji Państwa Polskiego.

Ludność 

Wówczas w 1918 roku Lwów to było duże ponad 200 tys. polskie miasto, ludność Lwowa to: 

ok. 58% Polaków, 

ok. 30% Żydzi, 

ok. 12% inni, w tym Ukraińcy, Ormianie i Niemcy.

aby zrozumieć ten dawny konflikt i opór Polaków.

Inne dane statystyczne

Podczas spisu nieruchomości we Lwowie dokonanego w 1920 roku: 

55% wszystkich nieruchomości we Lwowie należało do katolików (Polaków), 

38% do Żydów, 

do grekokatolików (Ukraińców) należało 6% nieruchomości.

Lokomotywa pancerna z wieżą artyleryjską. Stacja Muzeum, dawne Muzeum Kolejnictwa w Warszawie.
fot. Piotr Wujec AD 2013

1.2.      Powstanie Wielkopolskie 1918-1922.

W udanym antyniemieckim Powstaniu Wielkopolskim zorganizowanym przez Narodową Demokrację (Endecję) istotną rolę odegrało pięć polskich pociągów pancernych, które wspierały Armię Wielkopolską w walce z Niemcami.

Wielkopolska to kraina w 1918 roku mająca gęstą sieć kolejową i liczny tabor kolejowy. Polacy wracający z frontów I Wojny Światowej (Wielkopolanie byli wcielani do niemieckiej armii) przynosili swoje frontowe doświadczenia, w tym korzystania z pociągów jako mobilnych baterii dział i sposobu na szybkie przemieszczanie oddziałów.

Powstanie Wielkopolskie wybuchło w grudniu 1918 roku, gdy do Poznania przyjechał wybitny światowej sławy polski pianista Ignacy Paderewski (członek kierowanego przez dr. Romana Dmowskiego Komitetu Narodowego Polskiego), powstanie wybuchło nagle z niewielkim militarnym przygotowaniem powstańców.

Słynna wielkopolska dobra organizacja pomogła szybko zorganizować walkę de facto manewrową naszych polskich Wojsk Wielkopolskich w trudnych zimowych warunkach 1918-1919, walkę z silniejszym od Polaków przeciwnikiem jakim była armia niemiecka. 

Powstanie Wielkopolskie zasługuje na osobny wpis gdyż dwa antyniemieckie powstania Wielkopolan (1806 r., 1918 r.) zakończyły się naszym polskim sukcesem!

notka historyczna nr 2

Wielkopolska 

Wilekopolska - jedna z polskich krain, kolebka Państwa Polskiego w X w., zarazem ziemia plemienia Polan. 

Plemienia Polan:

- które stworzyło Królestwo Polskie tysiąc lat temu,

- z którego wywodziła się jedyna polska dynastia Piastów.

Wielkopolska to jeden z najlepiej rozwiniętych cywilizacyjnie obszarów Polski, który znalazł się w Królestwie Prus w wyniku drugiego rozbioru Polski (1793 rok).

Rozbiory - skutek szeregu działań i porozumienia trzech stolic: Wiednia, Moskwy i Berlina, porozumienia mającego na celu likwidację Polski.

fot. Piotr Wujec

1.3.      Powstania Śląskie

Powstania Śląskie (trzy antyniemieckie powstania Polaków) zorganizowali podobnie jak Powstanie Wielkopolskie Narodowcy (wielki polski polityk narodowy Wojciech Korfanty). Wszystkie trzy to były heroiczne zrywy antyniemieckie Ślązaków w latach 1918-1921, które trudno krótko opisać.

W trakcie powstań śląskich Ślązacy walczący z Niemcami, korzystali z doświadczeń Wielkopolan też używając pociągów pancernych, szczególnie w III Powstaniu Śląskim.

Górny Śląsk gdzie toczyły się walki był rejonem dobrze uprzemysłowionym z gęstą siecią linii kolejowych. Pociągi pancerne używane przez polskich powstańców powstawały w wyniku przebudowy składów towarowych. Śląscy powstańcy używali podczas III Powstania Śląskiego aż 16 pociągów pancernych powstałych z przebudowy składów towarowych, np. pociag "Powstaniec Śląski" lub "Zygmunt Powstaniec". 

W Powstaniu Śląskim polscy powstańcy używali pociagów pancernych do szturmów a nastepnie ewewntualnego odwrotu po szturmie. Jednocześnie przy gęstej sieci kolejowej Śląska pociagi pancerne powstańców spełniły służbę patrolową. 

Skład pociagów pancernych śląskich powstańców obejował: 

- opancerzone węglarki z posadowionymi na nich armatami (głownie pojedyńczymi), 

- opancerzone wapniarki uzbrojone w karabiny maszynowe od 2 do 6 szt. ckm na każdej,

- wagon "pasażerski" opancerzony dla plutonu strzelców stanowiącego jednostkę "desantową", 

- opancerzoną lokomotywę z opancerzonym tenderem, na ogół była ona umieszczona w środku składu. 

Opancerzona lokomotywa jednego z pociagów pancernych Powstańców Śląskich
foto domena publiczna 

Walka Ślązaków o włączenie Górnego Śląska do Polski zakończyła się częściowym sukcesem w 1922 roku polegającym na włączeniu do Polski części Górnego Śląska.  

notka historyczna nr 3

Śląsk 

Śląsk - jedna z kluczowych ziem polskich, od X w. wchodziła w skład Polski, na skutek rozbicia dzielnicowego Królestwa Polskiego Śląsk od XII w. był osobnym księstwem rządzonym przez polską dynastię Piastów.

Księstwo Śląskie ulegało podziałowi między coraz liczniejszych Piastów (książęta dzielili ziemię między swoich synów). Śląsk był podzielony na liczne księstwa przez setki lat, w większości uznające się w XIV w. za lenna Królestwa Czech, z wyjątkiem kilku księstw.

Na Śląsku najdłużej rządziła polska dynastia Piastów.

Dla porównania:

- w Księstwie Mazowieckim Piastowie wymarli w 1526 roku,

- Kólestwo Polskie utraciło Piastów w 1370 roku,

- w Księstwie Legnicko Brzeskim Piastowie rządzili...

... do 1675 roku!

Na skutek podporządkowania Królestwa Czech Cesarstwu Austrii Śląsk znalazł się od XVII w. w sferze wpływów Wiednia. 

Po przegranej przez Austrię wojnie austriacko – pruskiej większośĆ Śląska od 1760 roku znalazła się w Królestwie Pruskim.

Germanizacja Śląska nabrała tępa w XVIII w. 

Na początku XX w. Polacy stanowili większość na Górnym Śląsku oraz Śląsku Cieszyńskim.

 

1.4.      Wojna z Bolszewikami 1918-1921

Istotny był ten rodzaj broni (pociągi pancerne) podczas odpierania przez Wojsko Polskie, pod komendą Marszałka Piłsudskiego, komunistycznej Bolszewickiej agresji.

Uwaga

w wojnie polsko – bolszewickiej brało udział….

aż 26 polskich pociągów pancernych!

Większość z nich była budowana przez Polaków doraźnie poprzez przebudowę składów towarowych wraz z montowaniem w nich przez polskich inżynierów artylerii.

Zrobię osobny wpis o tych polskich pociągach pancernych walczących na wschodzie z nawałą komunistyczną.

fot. Piotr Wujec AD 2023

 

2.           Polskie pociągi i drezyny pancerne 1921-1939

 

2.1.      Po pokoju w Rydze

Wojsko Polskie od pokoju w Rydze (1921 r.) z powodów kosztów wojen obronnych (odpierania od 1918 roku agresji na Polskę Czechów, Ukraińców, Bolszewików i Litwinów) było zmuszone zredukować ilość pociągów pancernych.

Jednocześnie włączenie do Polski części Górnego Śląska w 1922 roku dało naszemu krajowi surowce i przemysł, wspierając możliwość rozwoju polskiej produkcji zbrojeniowej.

Wojsko Polskie od 1922 roku utrzymywało w linii (w gotowości bojowej) kilkanaście pociągów pancernych do czasu reformy tego rodzaju broni przeprowadzonej w 1931 roku. Pociągi pancerne były dla Wojska Polskiego szczególnie istotne na wschodzie, mimo rzadkiej tam sieci kolejowej, gdyż pociągi pancerne stanowiły mobilny środek do walki z dywersantami przybywającymi do Polski z Rosji Bolszewickiej.

 

2.2.      Reforma 1931 roku

Po reformie organizacyjnej przeprowadzonej w 1931 roku Wojsko Polskie utrzymywało w linii tylko 10 etatowych pociągów pancernych oraz kilkadziesiąt drezyn pancernych.

 

Pociągi pancerne WP od 1931 roku były zorganizowane w dwa dywizjony:

1     Dywizjon Pociągów Pancernych z Legionowa;

2     Dywizjon Pociągów Pancernych z Niepołomic.

 

W ramach pociągów pancernych lub dywizjonów pociągów pancernych działały drezyny pancerne mające spełniać zadania patrolowe i rozpoznawcze, o czym napiszę w innym wpisie.

W kolejnych wpisach napiszę o:

- geografi i przyrodzie Gdyni,

- drezynie pancernej Tatra T 18, 

- przyrodzie Gór Bułgarii, 

- Czarnym Stawie pod Rysami w Tatrach,

- wspinaczce i skałakach Teneryfy...

 

                                                    Dziękuję za uwagę

                                                    Piotr Wujec

                                                    12 luty 2026 r.