Zrozumieć Węgrów, Tisza i madziaryzacja Niemców i Żydów (do 1918) cz. 1

Czekałem z tą moją publikacją na zakończenie wyborów na Węgrzech, czytałem sporo oderwanych od realiów węgierskich artykułów w polskich mediach, których twórcy nie zadali sobie trudu poznania historii Węgier.

Może teraz jest czas na poznanie jedynego narodu w Europie, jaki wielokrotnie nam Polakom pomagał, czyli naszych przyjaciół Węgrów?

Poznania roli obu węgierskich premierów o nazwisku Tisza (tak, tak TISZA).

 

Powód

Celem zrozumienia jakiegoś narodu warto poznać jego lęki i historię.

 

Wprowadzenie

Mając na uwadze jak płytka jest w naszym kraju dyskusja o Węgrach, prowadzona w oderwaniu od faktów bez próby poznania ich historii, ja w moim wpisie chcę pisać o faktach, a tym samym opieram się na trzech źródłach, w sumie z miesiąc czytania i jest wiedza pewna, mała ale zawsze.

Źródła

W moim wpisie bazuję na:

- obszernej monografii prof. dr hab. UJ Zenona Koptyś, pt.

„Historia Nowoczesnych Węgier 1848-1990”,

- monografii węgierskiego historyka Paula Lendvai, pt.

„Węgrzy tysiąc lat zwycięstw w klęskach”,

Obie ww. świetne książki polecam!

Przeczytałem też o połowę mniej obszerną od obu powyższych monografii „Historię Węgier” wydaną przez Ossolineum, no mniej ciekawą od tych dwóch😊

Rozbiję opowieść o faktach z historii Węgier na kilka wpisów, w stylu tego mojego sprzed lat:

 https://wujec.blogspot.com/2019/02/budapeszt-i-walki-o-wegry-i-budapeszt.html

1. Zrozumieć lęki Węgrów

1.1. Królestwo Węgier (Królestwo Świętego Stefana) to bardzo stary twór państwowy, gdyż powstało ono ponad tysiąc lat temu w dniu 25 grudnia 1000 r. podczas koronacji Stefana I na króla Węgier, dla porównania:

- Królestwo Polskie powstało tysiąc lat temu w 1025 r.

(koronacja króla Bolesława Chrobrego),

- państwo Ukraina powstało 35 lat temu w 1991 roku. 

Naród 

Węgrzy zawsze byli dobrymi, odważnymi, bitnymi żołnierzami, ich naród poniósł wielkie straty podczas I Wojny Światowej zakończonej dla Węgier pokojem dopiero w 1920 roku, w wyniku którego to Węgry utraciły aż 2/3 terytorium, vide mapa nr 2.

Węgierski plakat patriotycznyz 1918 roku. Muzeum Wojny Budapeszt AD 2016 
fot. Piotr Wujec

1.2. Celem dobrego zrozumienia jak stara jest państwowość węgierska, w porównaniu z ościennymi krajami warto - pamiętając, że Królestwo Węgier powstało ponad tysiąc lat temu w 1000 roku – podać daty powstania kilku państw, np.:

1) Królestwo Rumunii powstało 146 lat temu w 1881 r.

2) niepodległa Republika Chorwacka powstała 35 lat temu w 1991 r.

3) niepodległa Republika Słowacka powstała 33 lata temu w 1993 roku.

1.3. Węgrzy wielokrotnie w ponad tysiąc letniej historii swojego państwa walczyli z dominacją obcych, w tym szczególnie dwóch obcych im narodów.

Najpierw setki lat opierali się Węgrzy islamizacji walcząc z Turkami Osmańskimi, jednocześnie próbując zapobiegać u siebie wpływom niemieckim, którym przeciwstawiała się węgierska szlachta.

Następnie Węgrzy przeciwstawiali się germanizacji oraz zdominowaniu ich kraju przez Austriaków, też podejmując zbrojne antyaustriackie powstania.

Na Wegrzech liczne pominki upamiętniają odpieraie przez Węgrów, przez setki lat, islamskiej agresji, jak ten w Budapeszcie. fot. Piotr Wujec AD 2016 

1.4. Po krwawym stłumieniu (wspólnie przez Rosję i Austrię) powstania węgierskiego 1848 roku na Węgrzech zapanował austriacki terror, porównywalny z tym jaki Polakom zafundowali:

- Rosjanie po stłumieniu Powstaniu Listopadowego w Zaborze Rosyjskim,

- Niemcy (Prusacy) po Wiośnie Ludów w Wlk. Księstwie Wielkopolskim.

Powstanie węgierskie 1848 roku zostało stłumione przez Rosję i Austrię przy wielkim wsparciu agresorów przez mniejszości, co Węgrzy zapamiętali na lata, do dziś…

Po upadku antyaustriackiego powstania, w którym jednym z kluczowych wodzów węgierskich był Polak (bohater Powstania Listopadowego) gen Józef Bem, Węgrzy doświadczyli tego co my, czyli rozbiorów Królestwa Świętego Stefana (Królestwa Węgier). 

Królestwo Węgier powróciło do swoich granic dopiero po ugodzie zawartej w 1867 roku pomiędzy Węgrami a Austriakami, o jakiej napiszę jeszcze poniżej. 

Wnioski jakie mieli w Węgrzy z doświadczeń 1848 roku, dotyczyły tego, że są samotni między młotem Moskwy a kowadłem Wiednia, a mogą liczyć tylko  na Polaków. 

Z powodu ww. węgierskich doświadczeń my tylko  na Węgrów mogliśmy liczyć w 1920 r., bo tylko oni nam pomogli realnie wówczas wysyłając nam amunicję. 

Przypominam.

Lewicowe organizacje pod czerwonym sztandarem w portach Europy blokowały dostawy dla Polski tańcząc tak, jak im grali komuniści z Moskwy. 

Natomiast Wegrzy już byli po doświadczeniu okrucieństwa komuny (Republika Rad na Wegrzech), z której szponów wyszli właśnie i nam oddali coś, czego im brakowało, czyli amunicję, mało tego atakowały nas wówczas Czechy, obok Litwy, Ukraińców, Rosji, a mimo to węgierski pociąg z amuniacją dotarł do nas ratując naszą armię i nasz kraj przed czerwoną zarazą. 

Mundur żołnierza polskiego walczącego po stronie Wegrów podczas powstania 1848 roku, Muzeum Wojny Budapeszt.
for. Piotr Wujec AD 2016

 

2. Podobieństwa

Historia Królestwa Węgier jest podobna do naszej i splata się z naszą uzasadniając naszą z nimi przyjaźń, o czym poniżej cztery ciekawostki:

Ciekawostka nr 1

Królestwo Chorwacji w sposób pokojowy zostało włączone w Średniowieczu do Królestwa Węgier w wyniku unii personalnej z 1102 r.

Chorwacja była częścią Korony Świętego Stefana aż do 1920 roku, przez ponad 800 lat!

Identycznie Chorwację włączono pokojowo do Węgier, jak w sposób pokojowy do 1366 roku Królestwo Polskie objęło w posiadanie część Królestwa Węgier w postaci miasta Lwów wraz z Rusią Halicką, Wołyniem i Podolem. 

Ziemię Halicką, Wołyńską i Podole przekazał naszemu królowi węgierski król na skutek ugody zawartej przez Kazimierza Wielkiego.

Ciekawostka nr 2

Siedmiogród włączony do Rumunii w 1920 roku, do dziś zamieszkały w dużej mierze przez Węgrów, był kolebką Państwa Węgierskiego (należąc do Węgier przez ponad tysiąc lat do 1920 roku).

Ważne dla Węgrów było Księstwo Siedmiogrodzkie szczególnie podczas odpierania przez Węgry najazdów islamskiej Turcji.

Siedmiogród to dla Węgrów taka kolebka ich państwa…

jak dla nas Wielkopolska,

jak dla Serbów Kosowo.

Ciekawostka nr 3

Jeden z najlepszych królów polskich Stefan Batory był Węgrem. 

Zanim został wybrany przez polską i litewską szlachtę królem naszego kraju to był Stefan Batory Księciem Siedmiogrodu.

Ciekawostka nr 4

W historii Polski mieliśmy jedną tylko Królową Polski (reszta to były tylko żony polskich królów). 

Była to królowa inteligentna, znająca wiele języków, doceniająca wiedzę. Z wymienionych powodów ta Królowa Polski założyła Akademię Krakowską (Uniwersytet Jagielloński).

Tą wybitną Królową Polski była Węgierka Królowa Jadwiga Andegaweńska.

 

3. Niemcy a Węgrzy

 3.1. Dane

W 1850 roku, po okrutnym stłumieniu wspólnie przez Rosjan i Austriaków powstania węgierskiego, aż 2/3 mieszkańców Budapesztu (stolicy Królestwa Węgier) uznawało język niemiecki za swój język ojczysty. 

Powód

Taki zalew obcych był na skutek kurczenia się ilości Węgrów  - w wyniku strat ponoszonych przez etnicznych Węgrów w wojnach i zrywach narodowych, co było identycznym mechanizmem jak w Warszawie, gdzie po każdym polskim powstaniu Polacy stanowili coraz mniejszy procent mieszkańców - miał prawo przerażać Węgrów. Jak już pisałem cała historia Węgier to historia ich zmagania z islamem (Turcja) oraz tzw. „żywiołem niemieckim”.

Jedna z wielu na Węgrzech tablic upamiętniających wielki wysiłek wojenny Węgrów podczas I Wojny Światowej. fot. Piotr Wujec AD 2016

3.2. Skąd się wzięli Niemcy na Węgrzech?

Celem osłabienia „żywiołu węgierskiego” Austriacy od XVIII w. metodycznie osiedlali Niemców na ziemiach węgierskich, np. Szwabów w Siedmiogrodzie.

W tym miejscu przypominam Niemcy mają krótka, w porównaniu z nami i Węgrami, tradycję wspólnego państwa, trwającą dopiero od 1871 r. (tzw. II Rzesza Niemiecka, czyli Cesarstwo Niemieckie). Wcześniej na terenie obecnych Niemiec było tzw. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego składające się z dziesiątek państw wzajemnie ze sobą walczących, np. Królestwo Austrii, Królestwo Bawarii, Królestwo Prus, Królestwo Czech, itd. w tym było też państwo Szwabów.

Kólestwo Węgier (kolor żółty) w granicach ustalonych w 1867 r., z innymi krajami Cesarstwa Austro Węgierskiego w  1910 r.
fot. Piotr Wujec

4. Ugoda 1867 r.

W 1867 roku nastąpiła węgiersko - austriacka ugoda.

Skutki ugody 1867 r.:

- zgoda Austriaków na podzielenie się władzą z Węgrami,  

- powstanie dualistycznego Cesarstwa Austro-Węgier,

- autonomia w sprawach wewnętrznych Królestwa Węgier,

- powrót do Królestwa Węgier krajów do niego należących.

Powody ugody

Ugodę 1867 r. podpisał cesarz Austrii nie z dobrej woli.

Cesarz Austrii podpisał przedmiotową ugodę po szeregu klęsk armii austriackiej zarówno w wojnie z Prusami, jak i na froncie włoskim.

Armia francuska niejako wywalczyła za Włochów powstanie w 1861 r. - w miejsce kilkunastu państw - zupełnie nowego tworu o nazwie Królestwo Włoch. Sukces francuskiej armii spowodował utratę przez Austrię na rzecz Królestwa Włoch częsci ziem, m.in. Wenecji.

Jakie to ma znaczenie?

Znajomość powyższych faktów jest potrzebna, aby zrozumieć powód odzyskania przez Węgrów możliwości wpływania na swój własny kraj od 1867 roku i ich doświadczenia, tragiczne dla Węgrów, co do lojalności mniejszości wobec Królestwa Węgier, które przez wieki było tak tolerancyjne.

Herby obu członów dualistycznej od 1867 roku monarchii Habsburgów, po prawej Królestwa Węgier (z krzyżem św. Stefana) zawierający w sobie herb m.in. Królestwa Chorwacji. fot. Piotr Wujec 

 

5. TISZA

Mając na uwadze powyższe doświadczenia węgierskie z mniejszościami rząd węgierski po 1867 roku forsował przymusową madziaryzację.

Politykę madziaryzacji zainicjował, jeszcze będąc ministrem spraw wewnętrznych Królestwa Węgier, rodowity Węgier z Budapesztu Kálmán Tisza - pochodzący z mieszczańskiej rodziny, weteran antyaustriackiego powstania 1848 roku. Tisza został potem Premierem Królestwa Węgier konsekwentnie realizującym madziaryzację.  

Jak widać TISZA to:

zarówno nazwa partii, 

jak i ważne dla Węgrów nazwisko.

To tak jakby ktoś w Polsce partię nazwał „Dmowski”, 

tak jak brzmiało nazwisko rodowitego Warszawiaka, świetnego chemika, wykładowcy na prestiżowych brytyjskich uczelniach, poligloty, polityka mającego zdolność wynegocjowania z Francją, USA, Wlk. Brytnią pokojowego przyłączenia do nas Pomorza Gdańskiego, patrioty zamęczonego w więzieniach sanacyjnych II RP, którego pisma są zajmujące tak samo jak Jego dokonania dla dobra Polski…

Moim zdaniem polscy dziennikarze często nie zadają sobie trudu poznania historii kraju o jakim piszą, jak i poznania kulisów politycznych manewrów i nazw...

 

Ciekawostka nr 5

Obok Premiera Orbana Węgrem najdłużej będącym Premierem Węgier był Kálmán Tisza (był premierem 15 lat), którego syn też był Premierem Węgier.

 

6. Madziaryzacja.

Madziaryzacja była stopniowo wprowadzana w Królestwie Węgier od 1867 r.

Najostrzejsza madziaryzacja, z pozbawianiem mniejszości wszelkich praw, była w okresie rządów rodziny TISZA (Premier Kálmán Tisza von Borosjenő oraz Jego syn Premier István Tisza).

6.1. Ustawy z 1879 roku

Za rządów węgierskiego nacjonalisty Premiera Tiszy (Kálmán Tisza był Premierem Wegier od 1875 aż do 1890 roku) węgierski parlament wprowadził w 1879 r. na obszarze CAŁEGO Królestwa Węgier przymusową naukę węgierskiego we wszystkich szkołach. Wprowadzono nawet przymusową naukę węgierskiego na obszarach, gdzie była śladowa ilość Węgrów lub ich brak, np. próba madziaryzacji Polaków stanowiących wówczas większość ludności Spiszu i Orawy (wówczas na obszarze Królestwa Wegier), o jakiej zrobię osobny wpis. Jednocześnie zakazali Węgrzy nauczania innych języków.

Ciekawy był skutek przymusowej madziaryzacji, szczególnie wobec mieszkających na Węgrzech Niemców i Żydów (ostre prawo madziaryzacji opisałem poniżej), w sumie skutek pozytywny dla Węgier, lepszy niż wieki tolerancji… co daje do myślenia nam Polakom.

Polacy (kolor fioletowy) i Węgrzy (kolor żółty) w Cesarstwie Austro Węgierskim w 1910 roku. Uwaga liczby nie oznaczają odsetka ludności lecz nr okręgów. Znalazałem w BUW taki ciekawy atlas austryjacki, dobrze oddający historię Austro-Wegier. 

fot. Piotr Wujec AD 2026 r. 

6.2. Wrogość wobec Słowian

Jak w swojej monografii podnosi prof. dr hab. Zenon Koptyś narody Słowiańskie miały przewagę ludnościową nad Węgrami, Niemcami i Austriakami w Cesarstwie Austro- Węgierskim.

Od siebie dodam, że informacje o braku tolerancji w cesarstwie mnie nie zaskakują, gdyż wiem, że w należącej do Królestwa Austrii Galicji Austriacy (formalnie katolicy) strzelali do bezbronnej katolickiej polskiej procesji w Krakowie 1848 r. a potem w drugiej połowie XIX w. (w ramach niszczenia polskiego kościoła katolickiego) austriacka armia wyburzyła polską katedrę w Przemyślu, mieście zamieszkałym w większości przez Polaków.

To co wyczytałem to fakt, że tak samo okrutnie wobec Słowian jak Austriacy postępowali też Węgrzy, np. węgierska armia otworzyła ogień do bezbronnych słowackich chłopów w 1907 roku we wsi Cersova tylko z tego powodu, że Słowacy przyszli na poświęcenie katolickiego kościoła a Węgrzy zakazali Słowakom tej uroczystości (str. 165 „Historia Nowoczesnych Węgier 1848-1990” prof. dr hab. UJ Zenona Koptyś). 

Wracając do Niemców.

Ciekawostka nr 6

Skutek madziaryzacji Niemców dobrze oddają poniższe liczby:

1850 r - 2/3 mieszkańców Budapesztu uznawało język niemiecki za ojczysty

1880 r. - 1/3 mieszkańców Budapesztu deklarowało język niemiecki jako ojczysty,

1910 rok - tylko 9% mieszkańców Budapesztu deklarowało język niemiecki jako ojczysty.

Ciekawostka nr 7

Paul Lendvai w swojej obszernej monografii „Węgrzy tysiąc lat zwycięstw w klęskach”, na str. 511 opisuje ciekawy fakt.

Udział Niemców w ludności Węgier w ciągu raptem 30 lat skurczył się z 13,6% do 10,4% (z wyjątkiem Królestwa Chorwacji).

Powyższe według Lendvai nastąpiło na skutek trzech przyczyn:

1) niskiego przyrost naturalnego Niemców,

2) dużego udziału Niemców w emigracji z Węgier,

3) madziaryzacji Niemców.

Ciekawostka nr 8

Mimo wspólnego państwa z Austriakami, Węgrzy konsekwentnie zwalczali u siebie język niemiecki. 

Węgrzy (za rządów Premiera Tiszy) doprowadzili do sytuacji, gdy w 1907 roku węgierscy Niemcy zamknęli ostatnią na Węgrzech niemiecką szkołę średnią (o czym napisał Paul Lendvai)!!!

Autor w Muzeum Wojny, w Budapeszcie 2016 r. W replice baraku dla węgierskich jeńców, jakie im stawiali Rosjanie 1914-1918, siedzaiłem wówczas myśląc ile cierpień dała ta wojna Europejczykom...

fot. Michał Wujec

Podsumowując

Powyżej opisane fakty pokazują tradycję węgierskiego dbania wyłącznie o swoje. 

Kontrast 

Zarazem opisane fakty pokazują:

- kontrast wobec naszej polskiej tolerancji z dbaniem przez nas o mniejszości tak dużym dla nas kosztem, mimo braku doceniania naszej tolerancji przez mniejszości oraz samych nas Polaków, z braku wiedzy wielu Polaków w karygodny sposób wysławia się o naszej historii;

- kontrast ich Węgrów zachowania wobec naszego, oni gdy odzyskali swój kraj w 1867 roku od razu pozbawili praw mniejszości, w tym Niemców, kontrast wobec polskiej tolerancji dającej Niemcom w II RP (1918-1939) prawo do posiadania w Polsce niemieckich szkół, w tym średnich.

Ok to na dziś wystarczy może...

W kolejnym odcinku napisze o madziaryzacji Żydów w Królestwie Węgier.

Dziękuję za uwagę

Piotr Wujec